Make your own free website on Tripod.com

Eνα μαύρο τριγωνικό πτερύγιο ύψους ενάμισι μέτρου σχίζει το νερό πλησιάζοντας προς το μέρος μας. Το μυστηριώδες πλάσμα βουτά κάτω από το σκάφος μας και, γέρνοντας ελαφρά στο πλάι, αποκαλύπτει το λαμπερό λευκό της κοιλιάς του και της κηλίδας πλάι στο μάτι. Η συνάντηση με την Α27, μια ενήλικη αρσενική όρκα (ή όρκη) μήκους οκτώ περίπου μέτρων και βάρους έξι τόνων, είναι μοναδική εμπειρία.

Όλες οι όρκες που ζουν στις θάλασσες της Βρετανικής Κολούμπια του Ίαναδά και της Πολιτείας Ουάσιγκτον των ΗΠ έχουν φωτογραφηθεί, αναγνωρισθεί με βάση τις χαρακτηριστικές κηλίδες των πτερυγίων και της ράχης, και ονοματισθεί με δύο ψηφία, ένα γραμματικό και ένα αριθμητικό. Οι όρκες είναι ίσως τα θαλάσσια θηλαστικά του πλανήτη που έχουν μελετηθεί περισσότερο.

Λίγο πιό πέρα, μια θηλυκιά ακολουθείται από το μικρό της, που είναι-δεν είναι δύο ετών. «Αυτή με το μωρό είναι η Στράιπ ή Α23», με πληροφορεί ο Δρ. Πωλ Σπονγκ. Πάνω από 20 χρόνια ασχολείται με την έρευνα και την περιφρούρηση των 200 περίπου ατόμων που ζουν στα ανοιχτά των ανατολικών ακτών της Νήσου Βανκούβερ στη Βρετανική Κολούμπια. «Η μεγαλόσωμη όρκα καθώς και οι άλλες δύο είναι παιδιά της Στράιπ», συνεχίζει ο Σπονγκ. «Οι όρκες ζουν όσο περίπου και ο άνθρωπος. Αυτή εδώ η ομάδα είναι μια κανονική οικογένεια. Οι όρκες (από τη λατινική τους ονομασία Orcinus orca) είναι τα πιο κοινωνικά και δεμένα με την οικογένεια πλάσματα στον πλανήτη. Αυτές οι όρκες θα μείνουν για πάντα μαζί με την μητέρα τους. Μια όρκα δεν εγκαταλείπει ποτέ την οικογενειακή ομάδα παρά μόνον αν πεθάνει ή αν την αιχμαλωτίσουν. Το να απομακρύνει κανείς μια όρκα από την οικογένεια της, όπου όλα τα άτομα επικοινωνούν με την ίδια γλώσσα, είναι ό,τι χειρότερο μπορεί να κάνει σε αυτά τα καταπληκτικά και πανέξυπνα πλάσματα». Δυστυχώς, οι όρκες αντιμετωπίζουν το δράμα της αιχμαλωσίας, πίσω από την οποία κρύβεται ένα αδίστακτο κύκλωμα εμπορίας γεμάτο απειλές, δωροδοκίες, και, όπως υποστηρίζει ο Δρ. Τζον Χώλ, δυσαρεστημένος πρώην αντιπρόεδρος της Sea World, ξέπλυμα παράνομων εσόδων από την εκμετάλλευση της όρκας.

Η οικογένεια της Α23/Στράιπ, έχει κι αυτή τις απώλειες της. Η κόρη της, γεννημένη το 1964, είναι αιχμάλωτη της Sea World, της μεγαλύτερης εταιρίας εμπορικών ενυδρείων στον κόσμο, που στο πάρκο της στο Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνια πραγματοποιεί τέσσερις παραστάσεις την ημέρα, όλη την εβδομάδα.

Στις παραστάσεις αυτές οι όρκες παρουσιάζονται ως αδίστακτοι θηρευτές με 48 κωνικά δόντια που εφαρμόζουν τέλεια μεταξύ τους, «προορισμένα να ξεσχίζουν και να κομματιάζουν τη λεία». Αντίθετα, δεν άκουσα τίποτα για το πώς πιάστηκαν. Δεν έμαθα τίποτα για τις όρκες στη φύση, την οικογενειακή τους ζωή, την αφοσίωση και το ενδιαφέρον που δείχνουν η μια για την άλλη. Δεν έμαθα ότι πολλές από τις αιχμάλωτες όρκες έχουν οικογένεια και μητέρα που τις περιμένει£ ούτε ότι οι όρκες που ζουν σήμερα στο φυσικό τους περιβάλλον απειλούνται όσο ποτέ άλλοτε. Η ανεξέλεγκτη καταστροφή των δασών, η εντατική αλιεία και η εμπορική εκμετάλλευση του σολομού μπορεί να διώξουν για πάντα τις όρκες από τους φυσικούς βιοτόπους τους.

Αν ένας ψαράς καταφέρει να πιάσει μια όρκα, έκανε την τύχη του! Σήμερα μια όρκα πουλιέται για 250 εκατομμύρια δραχμές αξίζει σχεδόν όσο το βάρος της σε χρυσό. Έτσι αρχίζει το κύκλωμα κερδοσκοπίας που καταλήγει στα ενυδρεία.

Σήμερα η Κόρκυ, κόρη της Στράιπ, δεν είναι μόνο φαινόμενο αλλά και επίκεντρο μιας παγκόσμιας εκστρατείας. Ενώ οι περισσότερες όρκες δεν ζουν πάνω από έξι χρόνια στην αιχμαλωσία, φέτος, σε ηλικία 32 ετών, η Κόρκυ είναι η γηραιότερη όρκα που ζει σε ενυδρείο. Συμπλήρωσε 27 χρόνια αιχμαλωσίας, καταρρίπτοντας το παγκόσμιο ρεκόρ σ· ένα χώρο όπου βασιλεύει η απληστία, η αδιαφορία, η υποκρισία και η κακομεταχείριση.

Με ετήσια προσέλευση που ξεπερνά τα 13 εκατομμύρια άτομα στα έξι πάρκα της στις ΗΠΑ, η Sea World έχει εισόδημα τουλάχιστον 200 δισεκατομμύρια δραχμές το χρόνο. Όλα αυτά τα κέρδη προέρχονται στην ουσία από μία όρκα που πρωταγωνιστεί στις παραστάσεις. Αξίζει να αναφέρουμε ότι στην 30χρονη ιστορία αιχμαλωσιών καμιά όρκα δεν γύρισε ποτέ πίσω στη φύση.

Σε συνθήκες ελευθερίας οι όρκες ζουν σε σταθερούς οικογενειακούς πυρήνες. Κι όμως, οι εταιρείες ενυδρείων όπως η Sea World, κάθε τόσο τις μεταφέρουν από ενυδρείο σε ενυδρείο, στερώντας τους ακόμη και τη στοιχειώδη κοινωνική σταθερότητα. Στις θάλασσες του πλανήτη μας ζουν τρεις διαφορετικές φυλές όρκας, οι διαβατικές, οι επιδημητικές (μόνιμες) και οι όρκες του ανοιχτού πελάγους. Διαφέρουν στο σώμα, την κοινωνική οργάνωση και τη συμπεριφορά, και, πιθανότατα, δεν έχουν διασταυρωθεί μεταξύ τους εδώ και 200 χιλιάδες χρόνια. Κάθε οικογένεια όρκας έχει ακόμη και δική της χαρακτηριστική διάλεκτο από ήχους γιά να επικοινωνεί μέσα στο νερό. Τα ενυδρεία δημιουργούν τεχνητές ομάδες αναμειγνύοντας τις φυλές μεταξύ τους χωρίς κανένα σεβασμό για τις διαφορετικές συνήθειες κάθε φυλής. Αυτό βέβαια δημιουργεί μεγάλη ανησυχία και σύγχυση στις όρκες. Τα μικρά που γεννιούνται από αυτούς τους αφύσικους δεσμούς ίσως να μην καταφέρουν ποτέ να επανενταχθούν στο φυσικό τους περιβάλλον. Αυτός είναι εξάλλου ένας από τους βασικότερους στόχους των ενυδρείων. Και πάντοτε, τελείως αντίθετα με την φυσική ιστορία της όρκας, τα μικρά απομακρύνονται από τη μητέρα τους πριν καλά καλά συμπληρώσουν το πέμπτο έτος της ηλικίας τους, δηλαδή όταν η μικρή όρκα στη φύση είναι ακόμη απόλυτα εξαρτημένη από τη μητέρα της.

Οι θηλυκές όρκες ζουν στη φύση μέχρι 80 ή 90 χρόνια, με μέση διάρκεια ζωής 50 χρόνια. Οι αρσενικές είναι λιγότερο ανθεκτικές, φθάνοντας το πολύ τα 50 ώς 60 χρόνια, με μέσο όρο τα 29. Αγνοώντας τι λέει η επιστήμη, οι εταιρείες των εμπορικών ενυδρείων εξακολουθούν να επιμένουν ότι οι όρκες ζουν το πολύ 30 ώς 35 χρόνια. Με αυτό τον τρόπο αποφεύγουν την κριτική για τις απαράδεκτες μεθόδους τους. Από το 1964 μέχρι το 1989, 138 όρκες αιχμαλωτίστηκαν και παραδόθηκαν σε διάφορα ενυδρεία ανά τον κόσμο. Το 1993, μόνο 35 από αυτά τα ζώα ήταν ζωντανά. Σε αυτό το διάστημα πέθαναν τουλάχιστον οι μισές από τις 28 όρκες της Sea World. Αυτή τη στιγμή ο μέσος όρος επιβίωσης για τις αιχμάλωτες όρκες δεν ξεπερνά τα έξι χρόνια, και οι περισσότερες πεθαίνουν στο άνθος της εφηβείας τους. Η αναπαραγωγική ικανότητα μιας αιχμάλωτης όρκας είναι εξίσου αμφίβολη από τους 22 τοκετούς αιχμάλωτων θηλυκών, τον Αύγουστο του ·93 επιζούσαν μόνο 7 άτομα.

Πολλές αιχμάλωτες όρκες έχουν σοβαρά προβλήματα με την υγεία τους. Οι μονότονες κυκλικές διαδρομές στις οποίες είναι καταδικασμένες να κολυμπούν κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας τους, οδηγεί συχνά σε μυϊκή χαλάρωση του ραχιαίου πτερυγίου τους. Το φαινόμενο αυτό είναι σπάνιο στη φύση, με συχνότητα εμφάνισης μικρότερη από ένα τοις εκατό.

Μολονότι οι επιστήμονες έχουν επισημάνει την ιδιαίτερα κοινωνική φύση της όρκας, πάνω από το ένα τρίτο των αιχμάλωτων ζώων ζουν ολομόναχα. Οι όρκες είναι ίσως τα πιο έξυπνα κητώδη θηλαστικά του πλανήτη μας. Ο εγκέφαλός τους είναι τετραπλάσιος από τον ανθρώπινο, με πολυπλοκότητα που συναγωνίζεται τη δική μας. Κι όμως ζουν μέσα σε τσιμεντένιες δεξαμενές με λεία τοιχώματα που ανακλούν τα ηχητικά τους σήματα, όπως ακριβώς θα ανακλούσε την εικόνα μας ένα δωμάτιο όλο καθρέφτες. Ίσως οι αιχμάλωτες όρκες να πεθαίνουν τόσο νέες από την απόγνωση και την πλήξη που νιώθουν μέσα στη μοναξιά και την απραξία. Κι όμως, όλα αυτά είναι μάλλον ασήμαντα, μπροστά στις ταλαιπωρίες που υφίστανται όταν τις αιχμαλωτίζουν.

Σιγά-σιγά η κοινή γνώμη ευαισθητοποιείται όλο και περισσότερο στο πρόβλημα των αιχμάλωτων αυτών θηλαστικών. Οι οικολογικές οργανώσεις είναι διατεθειμένες να προσφέρουν στις εταιρείες που διαχειρίζονται τα ενυδρεία μεγάλα χρηματικά ποσά για να απελευθερώσουν τις όρκες.

Ο υδροβιολόγος Κεν Μπάλκομπ, που έχει μελετήσει επί είκοσι χρόνια τα μεγάλα αυτά θηλαστικά, υποστηρίζει μια πιο συναινετική λύση: «Ένα πρώτο βήμα γιά να εξοικειωθεί τόσο η όρκα όσο και ο κάτοχός της με την ιδέα της επιστροφής της στο φυσικό περιβάλλον είναι να συνδεθεί η όρκα στη δεξαμενή, μέσω δορυφόρου και υποβρύχιων μεγαφώνων, με τους ομοίους της στη φύση, την οικογένεια απ· όπου προέρχεται, για να δούμε αν θα καταφέρει να επικοινωνήσει μαζί τους. Πιστεύω πως το κοινό θα έρθει ασφαλώς να παρακολουθήσει και να υποστηρίξει την προσπάθεια επανένταξης της όρκας».

Έτσι το 1993, σε μιά δημοσιογραφική εκπομπή του καναλιού ABC, η Κόρκυ ένιωσε μεγάλη συγκίνηση ακούγονταςΡσε μια ηχογραφημένη υποβρύχια επικοινωνίαΡτην οικογένειά της μετά από είκοσι τέσσερα χρόνια, όπως μας αφηγήθηκε ο Μπάλκομπ. Η Κόρκυ έτρεμε σύγκορμη σε όλη τη διάρκεια της ακρόασης.

Πολλοί ειδικοί θεωρούν εφικτή την επανένταξη των ατόμων αυτών στο φυσικό τους περιβάλλον. Οι όρκες ανήκουν, όπως ξέρουμε, στην οικογένεια των δελφινιών, και υπάρχει ήδη σημαντικό προηγούμενο επιτυχημένων προσπαθειών στα πιο μικρόσωμα ξαδέλφια τους.

Ο Σπονγκ και ο Μπάλκομπ συμφωνούν στον τρόπο με τον οποίο πρέπει να επανενταχθούν οι όρκες τους. «Δεν σκοπεύουμε να τις παρατήσουμε απλώς στη θάλασσα», μου εξήγησαν. Θα στηθούν ενδιάμεσες κατοικίες στη θαλάσσια περιοχή που ζουν οι ομάδες τους. Τελικά, αν κατά τη λήξη του προγράμματος διαπιστωθεί ότι καμιά από τις δύο όρκες δεν είναι έτοιμη να επιστρέψει στη φύση, οι περιφραγμένοι χώροι επανένταξης μπορούν να γίνουν ιδανικά καταφύγια για να φιλοξενήσουν τις όρκες μέχρι το τέλος του βίου τους, στο φυσικό τους περιβάλλον.

Ο Σπονγκ και ο Μπάλκομπ ελπίζουν πως οι ιδιοκτήτες των αιχμάλωτων ζώων θα ανταποκριθούν θετικά και θα χρηματοδοτήσουν τα προγράμματα αυτά. Και οι δύο πιστεύουν ότι υπάρχουν τεράστιες δυνατότητες να ωφεληθούν τόσο οι επιστήμονες όσο και τα εμπορικά ενυδρεία. «Η Sea World μπορεί να πουλήσει τα δικαιώματα για βιβλία, ταινίες και CD-ROM. Η πρωτοβουλία αυτή θα ενθουσιάσει οπωσδήποτε το κοινό».

Το Σεπτέμβριο του 1991 ο Σπονγκ υπέβαλε στη Sea World τη λεπτομερή πρότασή του για την επανένταξη της Κόρκυ. Την απέρριψαν κατηγορηματικά. Η μόνη εξήγηση για την άρνηση της Sea World να συμμετάσχει είναι ο φόβος πως αν όλα πάνε καλά, θα υπάρξει εντονότερο αίτημα της κοινής γνώμης για την απελευθέρωση των αιχμάλωτων ζώων στο φυσικό τους περιβάλλον και την επιστροφή στην οικογένειά τους.

Τώρα η Κόρκυ είναι το επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Αν και πρόωρα γερασμένη από το άγχος της αιχμαλωσίας και των παραστάσεων, στείρα πλέον μετά από επτά εγκυμοσύνες σε διάστημα δεκατριών ετών κατά το οποίο πέθαναν όλα τα μωρά της, η Κόρκυ εξακολουθεί να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή. Κι όμως, η μητέρα της στη φύση, αν και δεκαεπτά χρόνια μεγαλύτερη, γέννησε πρόσφατα, άλλο ένα υγιέστατο ορκάκι.

Η Κόρκυ είναι ακμαία και γεμάτη ζωή. Πετάγεται με ευκολία έξω από το νερό, τινάζοντας τον εκγυμναστή της στον αέρα, σαν υποβρύχια σφεντόνα. Το πτερύγιο της στέκει όρθιο, τα δόντια της όμως είναι σε κακή κατάσταση από τις δαγκωματιές που δίνει στις τσιμεντένιες άκριες της πισίνας. Είναι σίγουρο πως η Sea World θα κάνει το παν για να μην την αφήσει να φύγει.

Παρ' όλα αυτά η αιχμάλωτη όρκα δίνει τη μεγάλη της μάχη για την επιβίωση. «Αυτά τα ζώα», παρατηρεί ο Σπονγκ, «διαθέτουν αξιοζήλευτο ψυχικό σθένος και τεράστια δύναμη χαρακτήρα».